1 - Lịch sử ngắn gọn của định dạng MP3

Mình định kể một chút về lịch sử của MP3 ở đầu bài viết này, nhưng mp3.org đã làm việc đó rất xuất sắc rồi. Vì vậy mình sẽ không kể nữa mà chỉ giới thiệu ngắn gọn.

MPEG-1 Audio Layer III, còn gọi là MP3, là một định dạng mã hóa âm thanh được phát triển vào những năm 1990 tại Đức. Nó dùng nén có mất mát để dung lượng tệp giảm khoảng 90%, đồng thời vẫn giữ chất lượng âm thanh chấp nhận được với đa số mọi người.

Với những ai hiểu về âm thanh, mình để lại đây một bản tóm tắt ngắn, thật sự rất ngắn:

• MP3 có phần mở rộng tệp là .mp3
• MIME type của nó là audio/mpeg
• Kiểu nén là có mất mát (tâm lý âm học)
• Bit rate của nó là 32-320 kbps
• Sample rate của nó là 16; 22,05; 24; 32; 44,1; 48 kHz
• Hỗ trợ các kênh Mono, Stereo và Joint Stereo
• Nó được chuẩn hóa trong ISO/IEC 11172-3 (1993)
• Kích thước khung (frame) là 1152 mẫu

Phù! Giờ thì chúng ta đã biết MP3 và quen thuộc với nó ở mức sơ lược, hãy bước vào phần lịch sử nhé.

2 - Bùng nổ MP3, vi phạm bản quyền và văn hóa chia sẻ

Cùng với sự phổ biến của MP3 vào cuối những năm 1990 và đầu những năm 2000, nạn vi phạm bản quyền âm nhạc cũng xuất hiện. Mọi người chia sẻ nhạc bằng mọi cách có thể. Vì tệp .mp3 nhỏ nên việc chia sẻ khá nhanh so với băng thông thời đó. Ai cũng vui, trừ ngành công nghiệp âm nhạc.

Hãy tưởng tượng toàn bộ đĩa nhạc của các nghệ sĩ yêu thích được lưu trong máy tính của bạn mà chỉ chiếm rất ít dung lượng. Hãy tưởng tượng bạn có thể chia sẻ bài hát qua torrent cho bất kỳ ai trên thế giới. Đó là thực tế, và ngành công nghiệp âm nhạc không hề thích điều đó.

Các hãng đĩa đổ lỗi cho những người chia sẻ, các nghệ sĩ đổ lỗi cho ngành công nghiệp, còn chúng ta, những người bình thường và vô hình thì sao? Chà! Ai cũng biết nghệ sĩ kiếm được rất ít từ việc bán nhạc. Các hãng đĩa luôn lấy phần bánh lớn nhất. Những nghệ sĩ nổi tiếng nhất thường kiếm tiền từ quảng cáo và các buổi biểu diễn, chứ không phải từ doanh số bán nhạc. Bản thân âm nhạc là tác phẩm nghệ thuật của họ. Hình ảnh, danh tiếng và sự công nhận của họ mới là thứ tạo ra doanh thu.

Còn các hãng đĩa thì kiếm và vẫn đang kiếm rất nhiều tiền từ việc bán nhạc và bản quyền. Họ không hài lòng với việc vi phạm bản quyền kỹ thuật số.

3 - Sự sụp đổ của MP3 và thời hoàng kim của streaming

Ngành công nghiệp, lúc nào cũng khôn hơn những người phàm như chúng ta, nhận ra rằng mọi người không muốn ăn cắp nhạc, họ muốn được tiếp cận. Thế là ngành công nghiệp âm nhạc cùng các công ty công nghệ, vào khoảng năm 2010, bắt đầu phổ biến các nền tảng streaming. MP3 dần bị đa số mọi người bỏ không dùng nữa. Trả tiền thuê bao và có một danh mục trực tuyến với hàng nghìn bài hát dễ hơn nhiều so với việc tự sắp xếp thư viện cục bộ của mình. Dễ thì dễ, nhưng có lý tưởng không? Lẽ ra phải như vậy. Ngành công nghiệp đã gây áp lực lên chính quyền để biến vi phạm bản quyền kỹ thuật số thành tội phạm. Chia sẻ nhạc trở thành tội ác, và bạn không còn sở hữu thứ mình đã trả tiền, trừ khi bạn muốn mua album vật lý.

Ở thời điểm này, kéo dài đến ngày đăng bài viết này, ngành công nghiệp âm nhạc nắm gọn thị hiếu của công chúng trong lòng bàn tay. Những bản phát hành mới mỗi ngày với chất lượng cao, cộng với sự cam chịu của mọi người, đã biến streaming thành hiện trạng (status quo) của việc phát hành âm nhạc.

4 - Trò lừa tiêu dùng mang tên “Hi-Fi cho mọi người”

Chúng ta có thể nói gì về âm thanh trung thực cao, hay Hi-Fi? Nghe này! Các tệp âm thanh trung thực cao rất hữu ích cho nhạc sĩ, nhà sản xuất âm nhạc và DJ, vì tệp gốc giữ lại mọi sắc thái của bản thu âm ban đầu, kể cả những sắc thái không thể nhận ra. Nhưng người nghe nhạc có thật sự cần nghe nhạc Hi-Fi ở định dạng .wav hay .flac không? Những người yêu nhạc có phân biệt nổi sự khác nhau giữa .flac và .mp3 không?

NPR sẽ kiểm tra bạn qua bài viết này (làm bài kiểm tra rồi quay lại đây đọc nốt, đừng gian lận nhé): Hầu hết mọi người không thể nghe ra sự khác biệt giữa WAV và MP3.

Điểm của mình là 1/5, nghĩa là mình không phân biệt được MP3 với bất cứ thứ gì khác, và với mình thế là tốt. Mình yêu MP3: nó gọn nhẹ, chiếm ít dung lượng và có cái tên ngầu.

Bạn có biết ai nữa được lợi từ văn hóa Hi-Fi dành cho người dùng không? Ngành công nghiệp phần mềm và phần cứng. Nếu bạn cần giữ một thư viện nhạc .flac thì dĩ nhiên bạn cần bộ nhớ! Rất nhiều bộ nhớ! Mà bộ nhớ thì đắt!

Hãy xem các ngành công nghiệp kết nối với nhau thế nào và tất cả đều thắng: ngành công nghiệp âm nhạc tạo ra nhu cầu về âm thanh trung thực cao, ngành công nghiệp phần mềm tạo ra các dịch vụ streaming để đưa nó đến những người dùng sẵn sàng trả tiền. Những người dùng không muốn trả tiền thì tải lậu các tệp .flac, nhưng muốn vậy ngành công nghiệp phần cứng sẽ phải bán bộ nhớ cho họ! Rất nhiều bộ nhớ!

Vòng tuần hoàn đã khép kín, ai cũng thắng, trừ người tiêu dùng.

5 - Vì sao nên bỏ streaming và tự sở hữu MP3?

Thực ra người tiêu dùng được lợi rất ít từ một thư viện vô tận được bày ra trước mặt để tiêu thụ. Họ đánh mất sự trân trọng âm nhạc, sự trân trọng một album, một tác phẩm nghệ thuật. Trên các dịch vụ streaming nhạc, người tiêu dùng có trong tay nhiều hơn rất nhiều so với những gì họ có thể nghe hết cả đời, và sự dư thừa thông tin cuối cùng khiến trải nghiệm âm nhạc trở nên phù du. Họ không cảm nhận được âm nhạc, họ sẽ không nhớ lần đầu nghe album, cảm giác nổi da gà trên cánh tay, vì họ không còn nghe album nữa, họ nghe danh sách phát ngẫu nhiên và các bản cập nhật hằng ngày.

Bài hát dở thì dù là Hi-Fi vẫn dở.

6 - Music Player 3

Thói quen nghe trọn vẹn một album và thưởng thức một tác phẩm nghệ thuật là điều mình mang lại qua Music Player 3, trình phát nhạc mình tạo ra cho Linux. Ngoài việc thường xuyên được tối ưu để tiêu tốn ít tài nguyên hệ thống hơn, nó có trình đọc lời bài hát tích hợp qua các tệp .srt, thiết kế tối giản để sự tập trung dành cho âm nhạc chứ không phải giao diện, và được quốc tế hóa sang 15 ngôn ngữ ngoài tiếng Anh. Mình mời bạn, độc giả thân mến, tải xuống Music Player 3 và nghe album bạn đã lưu trên máy, album bạn yêu nhất, album khiến bạn nổi da gà.